Đề: Bình giảng bài ca dao "Bông sen". Hình ảnh hoa sen còn được thể hiện như thế nào qua thơ văn?

BÀI LÀM

"Những câu tục ngữ, những câu vè, ca dao rất hay là những sáng tác của quần chúng… Những sáng tác ấy là những hòn ngọc quý" (Hồ Chí Minh). Một viên ngọc quý ấy là bài ca dao về bông sen, một loài hoa đồng nội có dáng vẻ thanh nhan sắc màu gợi cảm, hương thoang thoảng nhưng thơm lâu: . "

Trong đầm gì đẹp bằng sen :

Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng.. .

Nhị vàng hồng trắng lá xanh .

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.

 Nội dung ý nghĩa và đặc điểm nghệ thuật của bài ca dao như thế nào, hình ảnh hoa sen xuất hiện trong văn học ra sao? Đây là một loài hoa mọc ở ao đầm, có vẻ đẹp vượt trội:

Trong đầm gì đẹp bằng sen

Đây là lối so sánh hơn, hơn tuyệt đối. Không gì đẹp bằng sen, nhất là vào những ngày hè rực nắng. Người nông dân thăm đồng, trẻ mục đồng hát nghêu ngao trên mình trâu, khách nhàn du lững thững dạo đường làng… tất cả đều dừng lại ngắm những đóa hoa đang khoe sắc màu, tỏa hương thơm ngát, rồi xúc cảm:

Trong đầm gì đẹp bằng sen

Màu xanh lá sen, màu trắng cánh hoa, màu vàng nhị hoa chen nhau:

Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng.

Nhị vàng giữa những cánh hoa trắng, hoa trắng vượt lên mặt nước ở phủ mấy chiếc lá xanh. Xanh, trắng, vàng hòa hợp, tôn vẻ đẹp của hoa như tự nhiên mà có, lại như do một bàn tay xếp đặt. Dáng vẻ nào, màu sắc ấy: lá rộng trải trên làn nước, cánh hoa trắng che quanh đốm nhị vàng. Chỉ bằng mấy lời thơ, hình ảnh của hoa hiện lên như một bức tranh, thật là thi trung hữu họa (trong thơ có họa).

Nhị vàng bông trắng lá xanh.

Đây chính là ý thơ trong cặp lục bát trước, nhưng ở vị trí đảo ngữ của câu 2 và rút bớt lại hai từ lại, chen. Nhà thơ Huy Cận đã có lần phân tích: "Chính nhờ sự đảo ngược hình ảnh ấy mà chúng ta như thấy hiện lên bàn tay ai đó đang lật từng lá sen xanh, chỉ từng bông sen trắng, đếm từng • ( nhị sen vàng…” .

 Nhịp thơ câu 3 trở nên dồn dập, xác định màu sắc của nhị hoa, của cánh hoa và của lá. Toàn thế đóa hoa như hiện ra trên lá xanh, xinh đẹp, thanh nhã, quyến rũ hơn….

Gần bùn mà chàng hôi tanh mùi bùn.

Từ chia câu thơ thành hai vế, gắn với hai ý đối lập bề ngoài nhưng thống nhất trong ý nghĩa: sen sống trong bùn nhưng chẳng nhuốm mùi bùn. Hai từ khởi đầu gần bùn như bị coi thường, khinh rẻ. Nhưng phô bày không giấu giếm cái vẩn bị xem là thấp kém của bản thân cũng là một thái độ ngầm tranh luận và hàm ý tự khẳng định mình. Mà chẳng hôi tanh mùi bùn là không chấp nhận sự tầm thường trong phẩm chất. Giá trị của hoa sen được thể hiện bằng một lời phủ định chẳng hôi tanh như thẳng tay bác bỏ mọi cách nhìn hời hợt, sai lệch trong việc đánh giá và tự xác định mình là một loài hoa cao quý, đáng ca ngợi.

Bài ca dao miêu tả một loài hoa quen thuộc của ruộng đồng thôn dã. Hoa gợi liên tưởng đến con người, con người chân lấm tay bùn nhưng tâm hồn trong sáng, thanh cao. Họ chính là người nông dân thường bị bọn địa chủ khinh thường, coi là hạng người hôi tanh mùi bùn. Cho nên bài ca dao như một khúc hát ngợi ca, đồng thời cũng là một tuyên ngôn của người nông dân về bản thân mình, về tầng lớp mình. Đây còn là lời phản kháng mọi sự xúc phạm, khẳng định phẩm chất trong sạch của mình:

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.

Chẳng những hoa chẳng hôi tanh mùi bùn mà còn tỏa hương thơm ngát. Nông dân làm ra lúa gạo, nuôi sống con người, không ăn bám, không bóc lột xấu xa. Họ gắn bó với quê hương, sống theo nề nếp đạo lí truyền thống, bảo vệ và phát huy mĩ tục thuần phong của dân tộc như hoa sen cao quý. cao quý.

Về mặt nghệ thuật, ca dao thường được kết cấu theo các lối phú, tỉ, hứng. Nhưng hiếm có bài tổng hợp cả ba lối như trong bài này.

Bông sen hiện ra trước mắt ta (phú):

Lá xanh bông trắng tại chen nhị vàng.

Nhị vàng bông trắng lá xanh

Nói về một loài hoa với một xúc động thấm mi (hứng), cùng lúc sử dụng phép so sánh (tỉ):

Trong đầm gì đẹp bằng sen

Còn câu 4 ca ngợi hoa sen cùng lúc ngụ ý ẩn dụ (tỉ) với những người có phẩm chất thanh cao: .

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.

Bài ca dao gồm bốn câu thơ lục bát. Bởi không ngụ ý nuối tiếc một duyên tình lỡ làng như Nụ tầm xuân, hoặc tỏ tình một cách ý nhị như Tát nước đầu đình, hay giãi bày một nỗi buồn mênh mang như. Buồn trông, bài ca dao Bông sen chỉ miêu tả một loài hoa, nên bốn câu thơ là vừa đủ, ít hơn thì ngắn, mà nhiều hơn có thể dài chăng?

Lục bát trong bài có vấn luật uyển chuyển, biến đổi trong ba câu sau. Vần cuối của cậu bát (câu 2) không gieo với vần cuối câu lục kế tiếp (câu 3) mà ở tiếng thứ hai:

Loading...

Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng.

Nhị vàng bông trắng lá xanh

Hay là không cần gieo vần?

Từ vần  luật mà vượt lên vần luật, có thế mới đích thực là thơ. Ở đây sắc hương của hoa sen đã làm rung động lòng người, gợi cảm hứng sáng tác của người bình dân và vượt lên vần luật thông thường.

Tiết tấu của bài ca dao giàu tính nhạc. Nhip chẵn của câu lục 2 – 4 – 2, của cậu bát 2 – 2 – 2 – 2 (câu 21 hoặc 2 – 6 (câu 4) thật giản dị nhưng không đơn điệu. Đặc biệt, số tiếng của câu 3 là rút lại từ câu 2, 3 4 khác đi, câu 2 là đang trải dài của câu 3 như láy đi lấy lại âm hưởng của lời thơ. Rải ra thì chi tiết nào cùng hiện rõ, gộp lại là một loại hoa xinh đẹp, như những nốt nhạc hòa âm.

Tiết tấu của bài ca dao như âm hưởng của một dòng suối chảy êm đềm (câu 1, 2), chuyển mình qua những bậc đá (câu 3), rồi tiếp tục có xuôi (câu 4). Mạch thơ uyển chuyển thông suốt, thanh thoát, êm đềm.

Hoa sen là loài hoa được yêu thích. Trước hết vì hoa có dáng vẻ thanh lịch, màu sắc dễ cảm, hương thoảng thơm lâu. Văn chương vốn chuộng hoa sen. Đó là một loài hoa quý.

Đời Tề (Trung Quốc) có Đông Hôn Hầu yêu dấu nàng họ Phan, cho đúc hoa sen vàng lát nền nhà để ngắm gót chân mĩ nhân bước đi, mà khen rằng: “Mỗi bước nở một đóa sen". Từ đó có điển tích sen vàng, gót sen.

Trong Truyện Kiều. sau buổi thanh minh, đêm về Kiều nghĩ ngợi vấn vơ, mơ màng, thì hồn Đạm Tiên hiện lên báo mộng:

Sương in mặt, tuyết pha thân

Sen vàng lãng đãng như gần như xa.

Và khi Kiều sang nhà Kim Trọng để hò hẹn, thề bồi:

Tiếng sen sẽ động giấc hòe

Bóng trăng đã xế, hoa lê lại gần.

Lí Bạch, nhà thơ nổi tiếng thời Thịnh Đường (Trung Quốc), có viết Thái liên khúc (Khúc hát hái sen) mà Tản Đà dịch rằng:

Có cô con gái nhà ai

Hải sen chơi ở bên ngòi Nhược gia. .

Mặt hoa cười cách đóa hoa,

Cùng ai nói nói mặn mà thêm xinh.

Áo quần mặc mới trắng tinh,

Năng soi đáy nước rung rinh bóng lồng.

Thơm tho vạt áo gió tung,

Bay lên phấp phới trong không ngọt ngào.

Thiếu nữ đẹp như cười nói với hoa sen đẹp. Hương sen ngát tỏa lên y phục tinh khiết của người thiếu nữ. Sắc hoa, hương hoa hòa lẫn hương sắc giai nhân. Ca ngợi giai nhân hay ca ngợi hoa sen thanh quý thơm tho, hay ca ngợi cả hai.

Mấy tòa sen rớt mùi hương ngự,

Năm thức mây phong nếp áo chầu.

Sóng lớp phế hưng xem đã rộn,

Chuông hồi kim cố lắng càng mau.

                                                          (Bà Huyện Thanh Quan)

 Cuối cùng, sen cũng là một hình ảnh, hình tượng văn học, thường được dùng tỏ bày tình cảm cho con người….

Ở thời đại chúng ta, hoa sen được nhân dân Nam Bộ coi như một biểu tương cao quý nhất để tỏ lòng kính yêu đối với Bác Hồ: .

Tháp Mười đẹp nhất bông sen,

Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ.